Güneş ve Ay Tutulmaları

Güneş Tutulması nedir?

Tanık olabileceğimiz en şaşırtıcı astronomik olaylardan biri Güneş tutulmasıdır. Ama nasıl oluşur?

Güneş Tutulması: Dünya ile Güneş’in arasına Ay girdiğinde Güneş tutulması dediğimiz gök olayı olur. Bu durumda Ay’ın gölgesi Dünya’nın üzerine düşer. Güneş tutulması boyunca Ay’ın gölgesinin düştüğü bölgelerde Güneş görülmez. Biz bu olaya Güneş Tutulması deriz. (Google'a ''Güneş tutulması'' aratmanızı tavsiye ederiz!)

Ay Tutulması nedir?

Ay Tutulması: Dünya, Güneş ile Ay arasına girdiği zaman Dünya’nın gölgesi Ay’ın üzerine düşer. Bu durumda Ay Tutulması olayı gerçekleşir. Ay tutulması sırasında Ay dolunay evresindedir.

Tutulmalar Nasıl Oluşur? Tutulma Türleri Nelerdir?

En yakını trilyonlarca kilometre ötede olan yıldızlar nokta kaynak şeklinde görünürken bildiğiniz gibi Güneş nokta şeklinde bir ışık kaynağı değildir. O yıldızlara kıyasla adeta burnumuzun dibinde olan Güneş’i disk şeklinde görebiliriz. Bu nedenle Güneş aydınlattığı gezegenlerin arkasında tam gölge ve yarı gölge oluşturabilir. Hangi gök cisminin ne kadarlık bir kısmının tam veya yarı gölgeden geçtiği tutulmanın türünü belirler. Peki tam gölge ve yarı gölge kavramları ne ifade eder? O zaman tutulma türlerini açıklamaya başlamadan önce “Tam gölge ve yarı gölge kavramları nedir?”, onu açıklamak gerekir.

Tam Gölge Nedir?

Bir ışık kaynağını tam olarak kapattığınızda yani onun ışığını bir şekilde tam olarak engellediğinizde bir tam gölge oluşur. Örneğin Ay veya Dünya, Güneş’i tam olarak kapattığında o esnada uygun konumda olanlar Güneş ışığının tamamen engellendiğini görecek yani tam gölgenin içinde olacaktır. Bu gölge, üç boyutlu düşünürseniz bir koni şeklindedir.

Umbra (Gölge) Nedir?Penumbra (Yarı Gölge) Nedir?

Tutulma sırasında iki gölge oluşur. İlkine gölge (umbra) denir. Bu gölge, Güneş'ten uzaklaştıkça küçülür. Tutulma gölgesinin karanlık merkezidir. İkinci gölgeye yarı gölge (penumbra) denir. Yarı gölge, Güneş'ten uzaklaştıkça büyür.

Güneş Tutulmasının Alt Türleri Nedir?

Şimdi ise Güneş tutulması çeşitlerinden bahsedelim. Tam Güneş tutulması, parçalı Güneş tutulması ve halkalı Güneş tutulması.

Tam Güneş Tutulması Nedir? Tam Güneş Tutulması Nasıl Gerçekleşir?

Eğer Ay Dünya ve Güneş arasında ve Dünya’ya nispeten daha yakın konumunda ise Ay Güneş’i tamamen kapatabilir. Böylece bir tam Güneş tutulması oluşur. Yani Dünya üzerine Ay’ın gölgesi düşer. Ay Dünya’nın yaklaşık 4’te 1’i genişliğe sahip olduğu için tam Güneş tutulması esnasında Ay’ın gölgesi, Dünya’yı tamamen karanlık içinde bırakamaz. Tam Güneş tutulması esnasında oluşan Ay’ın gölgesi, birkaç yüz kilometre genişlikteki bir hat boyunca Dünya yüzeyinde hareket eder. Eğer o gölge hattının üzerinde bir yerde iseniz tam Güneş tutulmasına şahit olabilirsiniz.

Tam Güneş tutulması Güneş’in dış katmanlarını incelemek için uygun bir tutulmadır. Ülkemizden gözlenebilen son tam Güneş tutulması 2006 yılında gerçekleşti. Elbette Dünya’nın birçok yerinde tam Güneş tutulması belli tarihlerde olur. Ancak eğer başka bir ülkeye gitmeyi planlamıyorsanız ülkemizden gözlenebilecek sıradaki tam Güneş tutulması 30 Nisan 2060 yılında gerçekleşecek. O gün geldiğinde Mersin ile Van’ı birleştiren doğrultu üzerinde bir yerde olursanız tutulmaya şahit olabilirsiniz. Fakat başka bir ülkeye gidebilirim diyorsanız sakın kaçırmayınız; 12 Ağustos 2026'da Grönland, İzlanda, Portekiz, Rusya ve İspanya'dan gözlenebilecek!

Parçalı Güneş Tutulması Nedir? Parçalı Güneş Tutulması Nasıl Gerçekleşir?

Sırada parçalı Güneş tutulması var. Bu tutulma türünde Dünya ve Güneş arasına giren Ay, Güneş’in tamamını değil de sadece bir kısmını kapatır. 25 Ekim 2022 tarihinde ülkemizden de gözlenebilen parçalı Güneş tutulması esnasında ülkemizin en batısındaki gözlemciler Güneş’in yaklaşık %30’unun Ay tarafından kapandığını görürken, ülkemizin en doğusundakiler %53’ünün kapandığını gördü.

Halkalı Güneş Tutulması Nedir? Halkalı Güneş Tutulması Nasıl Gerçekleşir?

Ay tam olarak Dünya ve Güneş’in merkezini birleştiren hayali doğrultu üzerinden geçse de bazen Güneş’i tamamen kapatamaz. Çünkü halkalı tutulma esnasında Ay Dünya’dan neredeyse en uzak konumunda bulunur. Bu nedenle Ay’ın görünen büyüklüğü normalden daha küçük olur. Böyle bir durumda Ay Güneş ile Dünya’nın merkezlerini birleştiren hayali doğru üzerinden geçerse ve siz o an Dünya üzerinde uygun bir yerde olursanız, Güneş’in ışığını Ay’ın etrafında bir halka şeklinde görürsünüz. Bu yapının bir diğer adı da "ateş halkası”dır. İşte bu nedenle bu tutulma türüne halkalı Güneş tutulması denir.

Ay Tutulmasının Alt Türleri Nedir?

Ay tutulması üç alt tutulma türü içerir. Parçalı Ay tutulması, yarı gölgeli Ay tutulması ve tam Ay tutulması.

Parçalı Ay Tutulması Nedir? Parçalı Ay Tutulması Nasıl Gerçekleşir?

Parçalı Ay tutulması esnasında Ay’ın bir kısmı Dünya’nın tam gölge konisine girer. O esnada Ay’ın bir kısmının zifiri karanlık olduğunu görürsünüz.

Yarı Gölgeli Ay Tutulması Nedir? Yarı Gölgeli Ay Tutulması Nasıl Gerçekleşir?

Yarı gölgeli Ay tutulmasında ise Ay Dünya’nın yarı gölgesinden yani penumbradan geçer. Yarı gölgeli Ay tutulmasını gözle fark etmek çok zordur. Çünkü o esnada, dolunay evresindeki Ay’ın parlaklığı sadece çok küçük bir miktar azalır.

Tam Ay Tutulması Nedir? Tam Ay Tutulması Nasıl Gerçekleşir?

Tam Ay tutulmasında ise Ay Dünya’nın tam gölge konisine yani umbraya tamamen girer. Ancak umulanın aksine, Tam Ay tutulmasında Ay zifiri karanlık olmaz. Farklı tonlarda kızıl, turuncu veya altın renklerinin karışımına sahip olabilir. Ay’ın tam Ay tutulması esnasında tamamen karanlık olmamasının ve az önce bahsettiğim renklere sahip olmasının temel bir nedeni vardır. Ve burada en önemli etken Dünya’nın bir atmosferinin olmasıdır. Dünya Güneş ve Ay arasına girdiğinde Ay’dan bakan biri için Güneş’in ışığı Dünya tarafından engellenmiş olacaktır. Ancak tam olarak değil. Çünkü Dünya atmosferinde ilerleyen ve tüm renkleri içeren güneş ışığının uzun dalga boyundaki kısmı Dünya atmosferini geçip Ay’a ulaşabilir. Oysa daha kısa dalga boyundaki ışınım Dünya atmosferinde sürekli saçılmaya uğrayacağından atmosferde pek fazla ilerleyemez. Kısa dalga boyu denilince mavi, uzun dalga boyu denilince kırmızı rengi anlamamız şimdilik yeterlidir. İşte bu nedenle tam Ay tutulması esnasında Ay tamamen karanlık olmaz.

Ya da daha basit bir şekilde durum şöyle anlatılabilir. Tam Ay tutulması esnasında Ay’dan Dünya’ya baktığınızı hayal edin. Tutulma boyunca Dünya’daki tüm gün doğumları ve gün batımlarının ışığı size ulaşacaktır. İşte tam Ay tutulması esnasında Ay’ı kızıl yapan da odur. Hatırlayın. Dünya’daki gün doğumu ve gün batımında Güneş kızıl görünür. Diğer yandan, eğer Mars’ta olsaydınız mavi bir gün doğumu ve gün batımına şahit olurdunuz. Bu da demek oluyor ki gün doğumu ve gün batımının hangi renkte olacağı, güneş ışığı ile sizin aranızda bulunan atmosferin hangi moleküllerden oluştuğuna bağlıdır.

Peki Ay sadece Ay tutulması esnasında mı kızıl görünebilir? Yanıt hayır. Bazen Ay ufuktan yükselirken de kızıl görünür. Buna neden olan fiziksel süreç Ay tutulması esnasında kızıllığa neden olan fiziksel süreçle aynıdır. Çünkü önemli olan şey yine Dünya atmosferi ve onun kendine özgü kimyasal kompozisyonudur. Elbette Ay ufuktan yükselirken her zaman kızıl olmaz. Koyu kahverengi renkten kırmızı veya turuncu renklere değişik renklerde olabilir. Ay’ın hangi renkte olacağı tutulma esnasında atmosferde ne kadar toz, su buharı ve bulut olduğuyla yakından ilişkilidir. Eğer Dünya’nın bir atmosferi olmasaydı tam Ay tutulması esnasında Ay simsiyah olurdu yani onu tam tutulma boyunca göremezdik. Tutulmaya giriş ve tutulmadan çıkış anları hariç.

Tutulmalar Nasıl İzlenir? Tutulmalar İzlenirken Nelere Dikkat Edilmelidir?

Ay tutulmasını dilediğiniz gözlem aracı ile gözleyebilirsiniz. Buna çıplak gözle gözlem yapmak da dâhildir. Ancak Güneş tutulmasını uygun bir filtreye sahip gözlem araçları ile izlemeniz gerekir. Çıplak gözle direkt olarak Güneş’e bakmamalısınız. Bu durum Güneş tutulması için de geçerlidir. İsli cam, röntgen filmi, güneş gözlüğü ve benzeri yöntem ve araçlarla Güneş tutulmasına bakılmamalıdır. Aksi hâlde, körlük de dâhil olmak üzere, gözlerinize ciddi zararlar verebilirsiniz.

Tutulma Mevsimi Nedir?

2020 yılında, 5 Haziran ile 5 Temmuz arasında 3 tutulma birden yaşandı. Böyle bir durum 2000 ile 2050 yılları arasında sadece 14 defa yaşanacak. İşte bu bir aylık süre içerisinde 3 tutulmanın birden yaşanması durumunda bu döneme “Tutulma Mevsimi” adı verilmektedir. 5 Haziran 2020 günü parçalı ay tutulması ile başlayan bu dönem, 21 Haziran 2020 günü halkalı güneş tutulması ile devam etti. Bu iki tutulma ülkemizden gözlemlenebilmişken üçüncü tutulma ise 5 Temmuz 2020 günü parçalı ay tutulması olarak gerçekleşti. Bu tutulma ise ülkemizden gözlemlenemedi. Bir sonraki tutulma mevsimi ise 2029 yılında gerçekleşecek.

Bir tutulmanın ortalama yaklaşık 6585 gün sonra aynı şekilde tekrar meydana geleceği Babilliler tarafından hesaplanmıştır. Bu süreye “Bir Saros Dönemi” denir. Geçmişte meydana gelen bir tutulmanın aynen tekrarı için bu gök cisimlerinin yeniden aynı konum şartlarını sağlaması gerekir.

21 Haziran 2020 tarihinde iki önemli olayı birden yaşadık. Bunlardan ilki kuzey yarım küre için yaz gün dönümünün gerçekleşmesi ve en uzun günün yaşanması oldu. İkincisi ise ülkemizden de görülebilen bir halkalı güneş tutulmasıydı.

Güneş ve Ay Tutulmaları Karşılaştırması:

Temel Özellikleri:

• Güneş tutulması yılda en az 2, en fazla 5 kez gerçekleşir.

• Ay tutulması yılda ortalama 2 kez gözlemlenebilir.

• Güneş tutulması yeni ay evresinde, Ay tutulması dolunay evresinde olur.

• Güneş tutulması gündüz, Ay tutulması gece gerçekleşir.

Gözlem Koşulları:

• Güneş tutulması için özel gözlükler kullanılmalıdır.

• Ay tutulması çıplak gözle izlenebilir.

• Güneş tutulmasında göz sağlığı için özel önlemler alınmalıdır.

• Ay tutulmaları daha geniş bir alanda izlenebilir.

Bilimsel Önemi:

• Güneş tutulması, Güneş'in katmanları hakkında bilgi verir.

• Saros döngüsü yaklaşık 18 yıllık tekrarlama süresiyle tanımlanır.

• Tutulmalar ışığın doğrusal yayılmasını kanıtlar.

• Güneş tutulmasında korona ve kromosfer gözlemlenebilir.